دلیل اصلی بروز جنبش مشروطیت چه بود؟
در نتیجه بحران اقتصادی اوایل سال 1284 هجری شمسی/ 1905 میلادی، ضربه نهایی وارد شد. «برداشت بد محصول» در سراسر کشور، و «افول ناگهانی تجارت در مناطق شمالی» به دلیل «شیوع وبا»، «جنگ روس و ژاپن» و پس از آن «انقلاب روسیه»، به «افزایش سریع قیمت مواد غذایی» در ایران منجر شد.
در سه ماهه اول سال 1284 هجری شمسی/ 1905 میلادی، قیمت قند و شکر 33 درصد، و گندم 90 درصد در تهران، تبریز، رشت و مشهد بالا رفت. در این هنگام درآمدهای حاصل از گمرکات در حال کاهش، و قیمت مواد غذایی در حال افزایش بود، و درخواست وام های جدید [از سوی بیگانگان] رد می شد. دولت تعرفه های وضع شده بر تجار داخلی را افزایش داد، و بازپرداخت وام اعتباردهندگان محلی را به تعویق انداخت. این بحران اقتصادی بلافاصله موجب بروز سه اعتراض عمومی شد که هر یک شدیدتر از دیگری بود، و سرانجام به «انقلاب؟» مرداد 1285 هجری شمسی/ آگوست سال 1906 میلادی منجر شد.
از صفحه 104 کتاب «ایران بین دو انقلاب» نوشته یرواند آبراهامیان، ترجمه احمد گل محمدی و محمدابراهیم فتاحی ولیلایی، چاپ بیست و سوم، نشر نی، تهران، 1394
اَلنَّـاسُ ثَلاثَةٌ: فَعَـالِمٌ رَبَّـانِـیٌّ، وَ مُتَعَلِّـمٌ عَلَـی سَبِیلِ نَـجَاةٍ، وَ هَـمَجٌ رَعَـاعٌ أَتبَـاعُ کُلِّ نَاعِـقِ، یَمِیلُونَ مَع کُلِّ رِیح، لَم یَستَضِـیئُوا بِنُورِ العِلمِ، وَ لَم یَلجَأوا إِلَی رُکنٍ وَثِیـقٍ. أمیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام.