با استیلای ترکان عثمانی بر قسطنطنیه راه تجارت اروپا با مشرق زمین به کلی بسته شد و رشتۀ ارتباط اروپاییان با کشورهای آسیایی قطع گردید. اما اروپایی ها که به کالاهای آسیایی احتیاج داشتند، درصدد برآمدند برای رسیدن به ایران و هندوستان و چین، راه دیگری پیدا کنند. در آن هنگام دولت های «اسپانیا» و «پرتغال» بزرگترین دول مستعمراتی جهان به شمار می رفتند و دریانوردان آن دو کشور پیوسته جزایر و قاره های مجهول را کشف و به نام پادشاهان خود تصرف می نمودند و چون در این امر رقابت به وجود آمده، و نزدیک بود بین دولت های مزبور جنگ درگیرد، در سال 1493م. (898 هـ . ق) پاپ آلکساندر ششم بورژیا فرمانی صادر کرد که به موجب آن کره زمین از نصف النهار 46 درجۀ غربی به دو قسمت منقسم گردید. نیمکرۀ غربی (به استثنای برزیل) متعلق به پادشاه اسپانیا و نیمکرۀ شرقی متعلق به پادشاه پرتغال شناخته شد. این فرمان پاپ با انعقاد عهدنامه «توردوسیلاس» Tordesillas بین دو دولت اسپانیا و پرتغال در هفتم ژوئن سال 1494م. جنبه سیاسی و رسمی یافت. از این تاریخ دولت پرتغال که خود را مالک الرقاب نیمکرۀ شرقی می دانست، به منظور توسعه دادن دامنۀ متصرفات خود در پیدا کردن راه دریایی به آسیا پیشقدم شد. در سال 1497م. به فرمان «مانوئل اول مشهور به خوشبخت»، پادشاه پرتغال (1495 تا 1521م.)، «واسکو دو گاما»، دریاسالار پرتغالی، از دماغۀ امید نیک در جنوب آفریقا عبور کرد و به سواحل غربی هندوستان رسید و راه ایجاد مستعمرات را در هند و سایر نقاط آسیا برای هموطنانش باز نمود.

پرتغالی ها پس از استقرار در بندر گوآ واقع در ساحل غربی هندوستان شروع به دست اندازی به نواحی اطراف نمودند. در تابستان سال 1507م. (913 هـ . ق) دریاسالار پرتغالی «آلفونسو د آلبو کرک» با ناوگانی مرکب از شش کشتی جنگی روانۀ خلیج فارس شد و ابتدا مسقط و شهرهای ساحلی عمان را تصرف کرد و آتش زد، سپس در ماه اکتبر آن سال جزیرۀ هرمز واقع در دهانۀ خلیج فارس و بندر گمبرون واقع در ساحل جنوبی ایران را اشغال کرد و راه سیادت پرتغالی ها بر ناحیۀ خلیج [فارس] را هموار نمود.

 

از صفحات 10 و 11 کتاب «تاریخ روابط خارجی ایران؛ از ابتدای دوران صفویه تا پایان جنگ دوم جهانی»، تألیف عبدالرضا هوشنگ مهدوی، چاپ سوم، امیرکبیر، تهران، 1364