«امانوئل موریس والرشتاین» در 28 سپتامبر 1930 به دنیا آمد. برای نخستین بار در نوجوانی هنگامی که در نیویورک بود به مسایل جهان به ویژه نهضت استقلال هند علاقمند شد. مدارک دانشگاهی خود را به ترتیب از دانشگاه کلمبیا دریافت کرد: لیسانس در سال 1951، فوق لیسانس در سال 1954 و دکترا در سال 1959. اما والرشتاین به این وضعیت تحصیلی قانع نبود. او مطالعات خود را در سایر دانشگاهها از جمله آکسفورد، دانشگاه آزاد بروکسل، دانشگاه دنیس دیدرو پاریس و دانشگاه ملی مکزیک ادامه داد. بین سالهای 1951 تا 1953 در ارتش آمریکا خدمت کرد. یازده سال بعد، در 25 می 1964 با بئاتریس فریدمن ازدواج کرد و حاصل این ازدواج یک دختر بود.
شخصیت آکادمیک و حرفه ای والرشتاین در دانشگاه کلمبیا شکل گرفت. در آنجا بود که او به عنوان دستیار استاد جامعه شناسی بین سالهای 1958 تا 1971 شروع به کار کرد. در همین ایام، او یکی از پشتیبانان برجسته و فعال اعتراضات دانشجویان کلمبیا در سال 1968 بود. در سال 1971 برای تدریس به مدت پنج سال به دانشگاه مک گیل رفت. در سال 1973 ریاست انجمن مطالعات آفریقا را برعهده گرفت و از سال 1976 به عنوان استاد برجسته جامعه شناسی دانشگاه بینگ هامتون مشغول به کار شد و تا بازنشستگی در سال 1999 در همین دانشگاه به خدمت ادامه داد. او همچنین ریاست مرکز مطالعات اقتصادی، سیستم های تاریخی و تمدن فرناند برودل در دانشگاه بینگ هامتون را تا سال 2005 عهده دار بود.
والرشتاین استاد مدعو دانشگاه چین در هنگ کنگ، کلمبیا انگلیس و آمستردام است و تاکنون جوایز بسیاری دریافت کرده است. او ریاست مطالعات مشترک در مدرسه آموزش عالی علوم جامعه شناسی در پاریس را برعهده داشت و در سالهای 1994 تا 1998 نیز رییس انجمن بین المللی جامعه شناسی بود. در دهه 1950 ریاست کمیسیون گالبنکیان را برعهده داشت و هدف این کمیسیون هدایت تحقیقات علمی جامعه شناسی برای 50 سال آینده بود. در سال 2003 او جایزه محقق برجسته را از انجمن جامعه شناسی آمریکا دریافت کرد. در سال 2004 مدال طلای کوندراتیف را از مؤسسه بین المللی کوندراتیف و آکادمی علوم طبیعی روسیه دریافت کرد.
افراد تأثیرگذار بر افکار والرشتاین :
او در زندگی تحت تأثیر افکار اندیشمندانی چون: کارل مارکس، فرناند برودل، کارل پولانی، فرانت فانون، ایلیا پریگوژین، زیگموند فروید و ژوزف شومپتر قرار گرفته است و در حال حاضر به عنوان جامعه شناس، نظریه پرداز، متفکر چپ گرا و یک سوسیالیست قرن بیست و یکمی شناخته می شود.
مهمترین آثار :
مهمترین کتابها و آثار وی عبارتند از:
نظام مدرن جهانی (1989،1980،1974)
علم اجتماعی نیاندیشیدنی (1991)
پس از لیبرالیسم (1995)
پایان جهان، چنانکه ما میفهمیم (1999)
سقوط قدرت آمریکا: ایالات متحده در دنیایی آشوب زده (2003)
جهان شمولی اروپا: خطابه قدرت (2006)
والرشتاین علاوه بر کتابها و مطالعات تاریخی در سایت شخصی خود به بررسی مسایل روز جهانی نیز می پردازد و هر ماه دو مطلب تحلیلی منتشر می کند. از جمله تحلیل هایی که منتشر کرده می توان به «سرمایهداری در آخر خط»، «نظامیان در قدرت» و «نرمش قهرمانانه: ایران و ایالات متحده» اشاره کرد.
نظریه نظام جهانی :
نظریه «نظام جهانی» اولین بار بوسیله امانوئل والرشتاین در سال 1974 مطرح شد که می توان آن را در چارچوب نظریات اقتصاد سیاسی مورد توجه قرار داد. والرشتاین نظام را به مثابه واقعیتی اجتماعی می داند که دربرگیرنده تعاملات میان ملت ها، شرکت ها و مؤسسات، خانواده ها، طبقات و گروههای هویتی از همه نوع است. از نظر والرشتاین غالب ترین شکل سازمان اجتماعی همان چیزی است که او آن را «نظام های جهانی» مینامد.
ویژگی نظریۀ نظام جهانی در این است که والرشتاین در این نظریه بر خلاف نظریه وابستگی امکان تحرک را برای مرکز، پیرامون و نیمه پیرامون در نظر گرفته است و آنها را سرنوشت لایتغیر نمیداند. از نظر وی عنصر اساسی پیشرفت و ارتقای یک کشور نیمه پیرامونی در اختیار داشتن بازار بزرگ است که بتواند کاربرد فن آوری پیشرفته را توجیه کند و کشور مزبور نیز بتواند با هزینۀ پایین تری نسبت به سایر تولیدکنندگان موجود به تولید کالا در آن بازار بپردازد. وی سود حاصله از جهانی شدن را به نفع نظام سرمایه داری غرب می داند و این نظر را مطرح می نماید که کشورهای جنوب نه تنها به برابری جهان سرمایه داری نزدیک نمی شوند، بلکه به نفع وضع موجود خود را نیز ضعیف تر هم می گردند.
امانوئل والرشتاین اضافه می نماید که موقعیت دولتها در مرکز و پیرامون نظام جهانی متفاوت است و این موقعیت متفاوت ناشی از نقش متفاوت آنها در اقتصاد جهانی است که به تمایزات اقتصادی ــ اجتماعی و سیاسی میان آنها منجر می شود. از نظر والرشتاین دولت ها در نظام جهانی در سه دستۀ مرکز، پیرامون و شبه پیرامون قابل بررسی اند:
موقعیت دولت های مرکز :
دولت در مرکز برخوردار از جایگاهی قدرتمند است. این دولتها بخشی از قدرت خود را از طریق فشاری که بر دولتهای ضعیف وارد میسازند به دست میآورند و با جنگ و فشارهای دیپلماتیک دولت های ضعیف را بیش از پیش تضعیف میکنند. والرشتاین ادامه می دهد که فعالیت در کشورهای مرکز متمرکز است. سطح مهارت کارگران و دستمزد آنها بالاتر است و فعالیتهای اقتصادی در آن متمرکز است.
موقعیت دولت های پیرامون :
دولتهای پیرامونی در آن دسته از فعالیتهای اقتصادی متمرکزند که سودآوری کمتری دارند. سطح دستمزد و مهارت در این مناطق پایین است. در ضمن سرمایهداران کشورهای پیرامون نیز ضعیف هستند.
موقعیت دولتهای شبه پیرامون :
دولتهای شبهپیرامونی در همه ابعاد موقعیت بینابینی میان دولتهای مرکز و پیرامون دارند. سطح مهارت و دستمزد در کشورهای شبه پیرامونی بینابین مرکز و پیرامون است. در این کشورها سود از مرکز کمتر و از پیرامون بیشتر است و سرمایهداری نیز از مرکز ضعیفتر و از پیرامون قویتر میباشد. مشخصا، بدین لحاظ رابطه نابرابر میان مرکز و پیرامون وجود دارد. در حال حاضر ایالات متحده و ژاپن هسته اصلی مرکز هستند. از دیدگاه وی سرمایهداری (چه اقتصادی و انسانی) گرایش به سمت مرکز دارد یعنی انباشت سرمایه در مرکز صورت میگیرد و کشورهای شبهپیرامونی نقش ضربهگیر را برای کشورهای مرکز دارند. چرا که موجب میشوند تا کشورهای پیرامونی شکاف عظیم خود را با مرکز نبینند و همین موضوع جلوی شورش آنها را میگیرد.
در چارچوب چنین تحلیلی، امانوئل موریس والرشتاین توصیه می نماید که جهان سوم باید رابطه خود را با غرب و نظام صنعتی غرب قطع نکرده و آن را حفظ کند، ولی ضمن اینکه رابطه اش را حفظ می کند، باید مواظب باشد که تحت استعمار و وابستگی غرب قرار نگیرد.
منبع: انجمن علوم سیاسی ایران
اَلنَّـاسُ ثَلاثَةٌ: فَعَـالِمٌ رَبَّـانِـیٌّ، وَ مُتَعَلِّـمٌ عَلَـی سَبِیلِ نَـجَاةٍ، وَ هَـمَجٌ رَعَـاعٌ أَتبَـاعُ کُلِّ نَاعِـقِ، یَمِیلُونَ مَع کُلِّ رِیح، لَم یَستَضِـیئُوا بِنُورِ العِلمِ، وَ لَم یَلجَأوا إِلَی رُکنٍ وَثِیـقٍ. أمیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام.