هپتال ها
از قرن پنجم سلطنت و سیادت قومی به اسم «هون های سفید» و «یفاتله» شروع می شود. این طایفه به عقیده اکثر علما شاخه ای از «یواچژی ها» و یا تخارها بودند. پریسک، نویسنده قرن پنجم، این هون ها را «کیداریتا» می نامد. این کلمه به طوری که کوتشمید بیان می کند، از کلمه Kidara مشتق است و Kidara (که در زبان چینی «تسزی دولو» می خوانند) مؤسس سلسله جدیدی بود که در «بلخ» تشکیل سلطنت داد و صفحات واقع در جنوب هندوکش را مسخر ساخت.
دولت یفاتله تا نیمۀ قرن ششم برقرار بود. در نیمۀ قرن ششم به دست ساسانیان، که با خوانین ترک متحد شده بودند، منقرض گردید.
اعراب یفاتله را به اسم «هیطل» (و «هیاطله» در جمع) می شناسند و در معجم البلدان یاقوت حموی نیز تلفظ آن به همین شکل ذکر شده است. املای این کلمه که به زبان یونانی هفتالیتای و آبده لای و به شامی Abdel و به ارمنی Heptal است، ظاهرا دلالت بدان دارند. چنانکه «توماشک» نیز ملتفت شده است که به جای کلمه هیطل و هیاطله (با «یا») باید هبطل و هباطله (با «با») خواند و همین کلمه است که به شکل «یفتلم درآمده است. (یفتل نام قریه ای بود در کوهستان تخارستان) و اکنون در بدخشان قریه ای را بدین اسم می نامند.
از قرار معلوم مسکن عمده یفاتله شمال آمودریا و لااقل محل واقع در غرب بلخ بوده است. جغرافیانویسان عرب می نویسند که آمودریا فاصل بین سمت خراسان و هیطل بوده، و حتی راجع به شجرۀ دو برادر، یکی به نام خراسان و دیگری به اسم هیطل (یا هبطل) از اولاد سام افسانه نقل می کنند. دولت یفاتله به دست ترکان منقرض گردید.
اَلنَّـاسُ ثَلاثَةٌ: فَعَـالِمٌ رَبَّـانِـیٌّ، وَ مُتَعَلِّـمٌ عَلَـی سَبِیلِ نَـجَاةٍ، وَ هَـمَجٌ رَعَـاعٌ أَتبَـاعُ کُلِّ نَاعِـقِ، یَمِیلُونَ مَع کُلِّ رِیح، لَم یَستَضِـیئُوا بِنُورِ العِلمِ، وَ لَم یَلجَأوا إِلَی رُکنٍ وَثِیـقٍ. أمیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام.