آذربیجان

فمن أراد إلی آذربیجان خرج من زنجان فسار أربع مراحل إلی مدینة أردبیل، وهي أول ما یلقاه من مدن آذربیجان. من أردبیل إلی برزند من کور آذربیجان مسیرة ثلاثة أیام، ومن برزند إلی مدینة ورثان من کور آذربیجان.

ومن ورثان إلی البیلقان، ومن البیلقان إلی مدینة المراغة وهي مدینة آذربیجان العلیا، ولآذربیجان من الکوار أردبیل، وبرزند، وورثان، وبرذعة، والشیز، وسراة، ومرند، وتبریز، والمیانج، والرومیة، وخوي، وسلماس.

وأهل مدن آذربیجان وکورها أخلاط من العجم الآذریة والجاودانیة القدم أصحاب مدینة البذ التي کان فیها بابک ثم نزلتها العرب لما افتتحت.

وافتتحت آذربیجان سنة اثنتین وعشرین، افتتحها المغیرة بن شعبة الثقفي في خلافة عثمان بن عفان. وخراجها أربعة آلاف ألف درهم یزید في سنة وینقص في أخری.

(البلدان لليعقوبي، صص 81 ــ 78 )

آذربایجان

پس هر کس که آهنگ آذربایجان کند، از زنجان بیرون رود و چهار منزل تا شهر «اردبیل» رهسپار گردد، و اردبیل نخستین شهری است که از شهرهای آذربایجان می بیند، و از اردبیل تا «برزند» از استانهای آذربایجان سه روز راه است، و از برزند تا شهر «ورثان» از استانهای آذربایجان، و از ورثان تا «بیلقان»، و از بیلقان تا شهر «مراغه» که مرکز آذربایجان بالا است، و استانهای آذربایجان عبارت است از: اردبیل، برزند، ورثان، برذعه، شیز، سراة، مرند، تبریز، میانه، ارمیه، خوی و سلماس. و اهالی شهرها و استانهای آذربایجان مردمی بهم آمیخته اند از عجم های کهن «آذریه» و «جاودانیه»، اهالی شهر «بذّ» که بابک در آن بود و سپس چون فتح شد، عرب در آن منزل گزیدند. و آذربایجان در سال بیست و دو فتح گردید و مغیرة بن شعبه ثقفی در خلافت عثمان عفان آن را فتح کرد، و خراج آن چهار میلیون درهم است و سالی پیش می شود و سال دیگر کم می گردد.

(صص 46 و 47 کتاب البلدان. تألیف احمد بن ابی یعقوب. ترجمه دکتر محمدابراهیم آیتی، چاپ سوم، انتشارات بنگاه ترجمه و نشر کتاب، تهران، 1356)