اسكندربيك، منشي و تاريخ نگار برجسته دوره صفوي است. از تاريخ دقيق تولد و فوت او اطلاعي در دست نيست و به رغم شهرت اسكندربيك آگاهي چنداني از زندگي او نداريم. اين آگاهي اندك نيز از دو منبع است: اشارات خود وي و نوشته هاي قاضي احمد قمي در كتاب گلستان هنر. اصل و زادگاه وي مشخص نيست، اما گفته اند كه از ايل تركمان آذربايجان بود. اسكندر بيك در تاريخ عالم آراي عباسي اشاره كرده كه در 1038ق در 70 سالگي نوشتن كتاب را تمام كرده است. پس تاريخ تولد وي به احتمال بسيار، 968 ق بوده است.

اسكندر بيك در جواني پس از آن كه علوم و دانش هاي رايج عصر خود را فراگرفت به «سياق» روي آورد و پس از آن به كار دولتي پرداخت، اما دريافت كه اين كار او را از فضل و كمال دور مي دارد، بنابراين به آموختن «علم انشا» رو آورد. گفته اند كه وي مدتي در «دفتر شرعيات» به نويسندگي پرداخت. در 988 ق، در روزگار سلطان محمد خدابنده، سمت استيفاي دفتر شرعيات به قاضي احمد قمي واگذار شد و اسكندر بيك نيز زيردست او به كار مشغول شد. در 994 ق حمزه ميرزاي وليعهد براي سركوبي شورشيان تكلو به عراق عجم لشكر كشيد. اسكندر بيك نيز با سمت منشي ديوان همراه او بود و در جنگ شركت كرد، اما خود گفته است كه از جنگ هراسيد. وي در 1001ق منصبي بالاتر يافت و در زمره منشيان بزرگ شاه عباس درآمد و در ديوان انشا به كار مشغول شد (اسكندر بيك مشني، عالم آرا، ص1، قمي، مقدمه سهيلي، ص 58).

اسكندر بيك، چنان كه خود اشاره كرده است، غير از كار منشي گري كه كار دولتي وي بود به مطالعه آثار بسياري در زمينه تاريخ، ادب، جغرافيا و ديگر دانش ها پرداخت. يكي از بزرگترين پشتيبانان وي در دولت صفوي حاتم بيك اعتمادالدوله، وزير شاه عباس بود. اسكندربيك در ماموريت هاي بسيار حاتم بيك وي را همراهي مي كرد. حاتم در 1019 ق درگذشت. اسكندر بيك پس از مرگ حاتم از پشتيباني پسر و جانشين او، ابوطالب ميرزا برخوردار بود. اسكندر بيك پس از مرگ شاه عباس در 1037 ق در سمت خود باقي ماند، زيرا رويدادهاي پادشاهي شاه صفي را تا 1043 ق نوشته است، بنابراين مرگ اسكندر بيك بعد از اين تاريخ روي داده است. از اسكندر بيك آثار بسياري برجاي مانده است.

    ٭ به نقل از كتاب «تقويم تاريخ، فرهنگ و تمدن اسلام و ايران» 
    نوشته: دکتر علی اکبر ولایتی.