(یزیدیانی که بر اثر هجوم مسلحین به مساکن شان می گریزند، عراق)

فرقه یزیدیه

فرقه یزیدیه یکی از فرقه های معروف به شیطان پرستی است، عنوانی که یزیدیان برای خود نمی پسندند. این طایفه در کشورهایی مانند: عراق، ترکیه، ایران، سوریه و قفقاز زندگی می کنند. اگر چه آمار رسمی و مشخصی در مورد آنان در دست نیست، اما شمار آنان در مجموع این کشورها تا پانصد هزار نفر برآورد می شود که حدود دویست هزار نفر از آنان در عراق زندگی می کنند.

یزیدیان، قرن ها در روستاهای دور افتاده و در انزوا زیسته اند. برخی از مورخان بر این باورند که شیطان پرستی برچسبی است که پیروان ادیان جدیدتر به کسانی که همچنان به ادیان قدیمی تر باور داشتند، می زدند و خدایان آنان را شیطان و منشأ شر، خطاب می کردند، همان گونه که مسیحیان اروپا، در مورد اروپاییانی که بر باورهای پیشین خود باقی مانده بودند، چنین کردند.

یزیدیان بر این باورند که قدمت کیش آنان به زمان پیدایش بشر باز می گردد و خود را از نسل «آدم» می دانند و نه از نسل «حوا»؛ در حالی که در باور ادیان ابراهیمی، بشر حاصل ازدواج «آدم و حوا» است، ولی یزیدیان، خود را حاصل پسری می دانند که از بذر کشت شده توسط «آدم»، پدید آمد و سپس با حوریه ای وصلت کرد. بدین ترتیب، یزیدیان خود را تافته ای جدا بافته می دانند که نیابد با دیگر اقوام وصلت کنند و دیگر ابنای بشر را به کیش خود بپذیرند. به همین جهت، وقتی دختری یزیدی با پسر مسلمانی از خانه گریخت، خویشاوندانش او را گرفتند و سنگسار کردند. با تمام این جدایی پیشگی، یزیدیان از تبار دیگر کردهایی اند که در جوارشان زندگی می کنند و با زبان آن ها که گویش کرمانجی (کردی شمالی) می باشد، صحبت می کنند.

با وجود آن که در باور یزیدی، دین آنان پیشینه ای به قدمت تاریخ بشر دارد؛ اما مورخان، کیش یزیدی را در شمار دیگر فرقه هایی طبقه بندی می کنند که پس از اسلام، به نیت احیای سنت های پیشینیان و با انگیزه حفظ و بازیافت هویت تاریخی در نقاط مختلف خاورمیانه زاییده شدند و رشد کردند، هر چند بنیانگذارانشان صوفیان مسلمان بودند. علویان، کاکه ای ها (اهل حق) و شیدلی ها که همگی در مناطق کردنشین ایران، عراق، ترکیه، سوریه و نواحی همجوارشان زندگی می کنند، از این دسته مذاهب به شمار می روند و همگی این وجه مشترک را دارند که از سویی آداب نیایش جمعی شان همچون نذر و نیاز و قربانی به یکدیگر شباهت دارد و با صوفیان مسلمان مشترک است و دیگر این که، گرچه یزیدیان پیروانی از میان ترکان و اعراب هم یافته اند، اما مرکز عمده نشو و نمایشان کردستان بوده و فرهنگ و زبان کردی، رکن مهمی از آیین آنان را تشکیل می دهد.

نزدیکترین به یزیدیان، چه در باور و اساطیر، همچون اعتقاد به ملائک هفت گانه و تناسخ، و چه در سنت ها و آیین ها، طایفه «یارسان» اند که در عراق، کاکه ای و در ایران، اهل حق نامیده می شوند که بسیاری از ایرانیان آنان را با عنوان «علی اللهی» می شناسند، نامی که همچون «شیطان پرست» برای یزیدیان، مورد پسند آنان نیست. پاره ای از پیروان اهل حق نیز در مورد شیطان نگرشی همچون یزیدیان دارند، یزیدیان نیز به اهل حق احساس نزدیکی می کنند و آنان را در جمع خود شرکت می دهند، اما با آنان وصلت نمی کنند.

اکثریت اهل حق همچون یزیدیان، در مجموعه کردهای ایرانی و عراقی و قفقازی قرار دارند، اما این آیین در میان ترکان نیز پیرو دارد و شمار اندکی از یزیدیان عربند.

دولت مرکزی در زمان حکومت صدام حسین در عراق، کوشید با انگشت نهادن بر همین اقلیت عرب و عرب بودن بانی کیش یزیدی و عرب تبار قلمداد کردن دیگر یزیدیان، آنان را به سوی خود جلب کرده و به عنوان اهرمی بر ضد دیگر کردها که رکن عمده ای از ناراضیان حکومت حزب بعث را تشکیل می دادند، استفاده کند. اما پاره ای از جوانان یزیدی هم بودند که صرف نظر از باورهای اجدادی خود مبنی بر دوری گزیدن از پیروان دیگر ادیان، وارد جنبش های چپ گرا در میان کردهای عراقی شدند و در صف پیشمرگان با حکومت صدام حسین جنگیدند. خانواه های آنان نیز چن بسیاری دیگر از کردهای عراقی آماج حملات انتقام جویانه از ارتش صدام قرار گرفتند و خانمان خود را از دست دادند.

با تشکیل حکومت خودمختار کرد در شمال عراق و برپایی مجلس قانونگذاری محلی در این منطقه، یزیدیان برای نخستین بار در قانونگذاری و حکومت سهیم شده و نمایندگانی در مجلس محلی و همچنین مجلس ملی عراق وارد ساختند. نخستین یزیدی ای که قانونگذار شد، در عراق و کشورهای اسلامی و عربی نبود، بلکه دختر جوانی بود در آلمان که از سوی حزب سوسیال دمکرات این کشور به پارلمان اروپا راه یافت. «فلک ناز اوجا» که در سن 22 سالگی، نماینده پارلمان اروپا شد، در خانواده ای کرد یزیدی از ترکیه در آلمان متولد شده و روابط نزدیکی با گروه های کرد ترکیه داشت. گفته می شود در آلمان سی هزار یزیدی زندگی می کنند که عمدتا از پناهندگان کرد عراقی و ترکیه ای اند و بزرگترین جامعه یزیدی در خارج از قلمرو اجدادی شان را تشکیل می دهند.

مفهوم واژه یزیدی

گروهی، یزیدیان را به «یزید بن معاویه» و گروهی به «یزید بن انیسه» یکی از خوارج نهروان نسبت داده اند و عده ای کلمه یزیدیه را مشتق از لفظ یزد، یکی از شهرهای ایران و مرکز دین مجوس دانسته اند. گروهی دیگر کیش یزیدیه را صورت دگرگون شده دین زرتشتی شمرده، و لفظ یزید را از ریشه «ایزد» و «یزدان» دانسته اند.

عناصری همچون ستایش خورشید و آتش در این آیین نشانه هایی از باورهای باستانی ایرانیان، مهرپرستی و دین زرتشت دارد. واژه یزیدی بر اساس برخی دیدگاه ها، مشتق از کلمه «ایزد» است که در پارسی باستان به معنای «دین خدایی» است. البته حق آن است که کلمه ایزدان یک لغت کردی و به معنای الله تبارک و تعالی است و یزیدیان، مشتق از ایزدان است. شاید هم مشتق از «یازدا» به معنای خالق یا مبتکر باشد.

پیشینه یزیدیه

این دین پیش از ورود اسلام در مناطق یاد شده، وجود داشته و تحت تأثیر ادیان زرتشتی و مانوی قرار گرفته و عقاید مهرپرستانه و ثنویت زرتشتی بر آن تأثیر داشته اند. تأثیراتی از دین یهود و فرقه نسطوری و عقاید صوفیه (پس از اسلام) نیز در منابع برشمرده شده اند.

در منابع مربوط به فرقه های اسلامی، آن فرقه ای را از جمله غلاة شیعه دانسته اند. اهل این کیش، به وسیله «شیخ عدوی بن مسافر اموی» که عوام وی را «شیخ عادی» می نامند؛ مسلمان شدند. بعضی گویند که ایشان به دلیل تشابه نام یزید با کیش خود او، او را امام و قدیس خود دانسته، و حتی وی را به مقام الوهیت رسانده اید. آرامگاه «شیخ عدی بن مسافر» در روستای لالش در 36 کیلومتری موصل قبله گاه یزیدیان به شمار می رود.

نام کامل و کنیه شیخ عدی «شرف الدین ابوالفضائل عدی بن مسافر بن اسماعیل بن موسی بن  مروان بن حسن  بن مروان»، منسوب به «مروان حکیم» است و مورخان در امویت او اتفاق نظر دارند و او را مردی صالح و باتقوا دانسته اند که در بعلبک لبنان به دنیا آمده است و بعدها در کوهستان حکاری در کردستان و موصل سکنی گزیده است. در این زمان او به «شیخ عدی حکاری» موسوم می گردد.

او بین سال 555 تا 558 هجری قمری در حالی که نزدیک به 90 سال سن داشته است، از دنیا می رود.  و وی را در زاویه خود در حکاری دفن می کنند. مقبره او در نزدیکی اربیل (هه ولیر) واقع است و بر سنگ قبر وی چنین نوشته شده است: «بسم الله الرحمن الرحیم خالق السماء والارض، اخفض هذه المنزل محل الشیخ العدی الحکاري، شیخ یزیدیه.»

اعتقادات، احکام و مناسک یزیدیه

«احمد تیمور پاشا»، اولین دانشمندی است که توجه محققان را به این فرقه جلب کرده است. وی در کتاب «الیزیدیه و منشاء نحلتهم» به این مسأله اشاره می کند که از این قوم پیش از قرن ششم هجری قمری نامی در تاریخ نیامده است. این زمان، همان زمانی است که شیخ عدی به میان آنها آمده و طریقه «عدویه» را در میان آنها بنیان نهاده است. رئوس اصول عقاید و مناسک یزیدیان را که از ادیان مختلف مانند زرتشت و مسیحیت و یهودیت گرفته شده، با توجه به دو کتاب اساسی آنان به نام «جلوه» و «مصحف رش یا کتاب سیاه» و نامه ای که از سوی بزرگان این فرقه در سال 1211 هـ . ق به دربار عثمانی نوشته اند و کتابی که یکی از امرای یزیدیه سنجار تألیف کرده، عبارتند از:

یک ــ) «ابوسعید محمد بن عبدالکریم سمعانی» (درگذشته به سال 562 هجری قمری) در کتاب «الانساب» می نویسد: «جماعت بسیاری را در عراق در کوهستان حلوان و نواحی آ« دیدم که یزیدی بودند و در دیرهای آن جا به صورت مردم زاهد اقامت داشتند و گلی [به کسر گ] به نام «حال» می خورند. این گل را برای تبرک از مرقد شیخ عدی برمی دارند و آن را با نان خمیر می کنند و به صورت قرص درآورده و گاه گاه می خورند و آن را «برات» نامند.»

دو ــ) شیطان در باور یزیدیان، دشمن اصلی بشریت نیست، بلکه مقرب ترین فرشته خداوند و نخستین آفریده اوست و ملک طاووس نام دارد؛ فرشته ای که خداوند تنها با این انگیزه به او فرمان داد به آدم سجده کند که او را بسنجد و هنگامی که او از سجده کردن سر باز زد، بر تقربش به درگاه الهی افزوده شد و خداوند اداره جهان را به وی سپرد.

سه ــ) اعتقاد به تناسخ و سیر تکاملی روح از طریق زایش های پی در پی و دمیده شدن در کالبدهای پیاپی، یزیدیان را با مسالک شرقی پیوند می دهد.

چهار ــ) یزیدیان همچون مسلمانان روزانه پنج بار به شیوه خود نماز می گذارند، اما قبله شان در چهار بار از این نمازهای پنجگانه، خورشید است و در نیمروز، مقبره «شیخ عدی بن مسافر»، بنیانگذار کیش یزیدی است. مقبره «شیخ عدی»، قبله گاه یزیدیان است. روزه نزد یزیدیه اختلاف زیادی با مسلمانان ندارد و نیت و عقل و بلوغ و صحت را شرط آن، و طعام و شراب و دخان و هر امر لذت بخش برای نفس و جماع و کفر و نفاس را مبطلات روزه می دانند، ولی حیض، روزه را باطل نمی سازد. انواع روزه در این کیش عبارت است از: صوم یزید که صوم عام و اساس و رکن دوم دیانت یزیدیه و عدد آن، سه روز است و صوم خضر الیاس و صوم الاربعینه.

پنج ــ) هر یزیدی در صورت توانایی باید در طول عمرش دست کم یک بار به زیارت آرامگاه «عدی بن مسافر» برود. موسم این حج، تابستان است. در کنار قبله گاه یزیدیان، چشمه گاه مقدسی قرار دارد که زمزم خوانده می شود. کوهی هم در آنجا وجود دارد که نامش را عرفات نهاده اند. در آنجا پلی به نام پل صراط نیز وجود دارد. یزیدیان در موسم زیارت، گاوی را هم قربانی می کنند.

شش ــ) یزیدیان همچون صوفیان در مراسم خود به ذکر و سماع می پردازند.

هفت ــ) یزیدیان هم مثل بسیاری از پیروان فلسفه یونان و آیین های باستانی اعتقاد دارند که «جهان و هر چه در اوست» از چهار عنصر اصلی، یعنی «آب، باد، خاک و آتش» ترکیب یافته است. خداوند، مطابق باور ادیان سامی، انسان را از آب و خاک آفرید، در حالی که فرشتگان درگاه ابدیت همه از جنس آتشند؛ و آتش به باور آنها بر گل (ممزوج آب و خاک) ارجحیت دارد. از این رو، وقتی خداوند از همه فرشتگان بارگاهش (از جمله ملک مقرب، طاووس) می خواهد که در مقابل ساخته دست او، آدم، تعظیم کنند، ملک طاووس «شیطان» به اعتقاد یزیدیان از این دستور نابجای ایزدی سر می پیچد و از همان زمان سر به شورش می گذارد، شورشی که تا روز حشر ادامه خواهد داشت و یزیدیان آن را شورشی بر حق و از روی حکمت خداوند می دانند. به همین دلیل، شیطان را لعن نمی کنند و معتقدند که در آخرالزمان او مشمول لطف و بخشش پرودگار خواهد گشت.

هشت ــ) برخی از محققان و متکلمان اسلامی آنها را به دلیل باور به نسخ اسلام در آخرالزمان، جزو غالیان دانسته اند.

نه ــ) یزیدیان به هفت فرشته یا آفریدگار معتقدند و گویند خداوند نخست درّ سفیدی را از سر خود به وجود آورد و بعد پرنده ای آفرید و آن گاه پیش از خلقت زمین و آسمان آن هفت فرشته را در هفت روز هفته (از یکشنبه تا شنبه) خلق کرد، بدین ترتیب: 1 ــ عزرائیل، که همان طاووس ملک و رئیس همه فرشته هاست. 2 ــ دردائیل که همان شیخ حسن است. 3 ــ اسرافیل که همان شیخ شمس الدین است. 4 ــ میکائیل که همان شیخ ابوبکر است. 5 ــ جبرائیل که همان سجادین است. 6 ــ شمنائیل که همان ناصرالدین است. 7 ــ نورائیل که همان فخرالدین است.

یزیدیان برای ملک طاووس مقامی والا قائلند (بر خلاف بیشتر ادیان) و آن را واسطه آفریدگار در آفرینش جهان می دانند و خصوصیاتی بر آن قائلند که با خصوصیات شیطان مطابقت دارد و بیشتر بدین جهت به شیطان پرست ها معروف شده اند.

ده  ــ) «شیخ عدی بن مسافر» را شخصیتی بزرگ می دانند و کرامات و معجزات بی شماری بدو نسبت می دهند و قبر او را زیارتگاه خود قرار داده اند و گویند هر یزیدی باید مقداری از خاک قبر و لباس او را همراه داشته باشد. عیدی به نام «شیخ عدی» یا «عید کبیر» دارند که به مقبره شیخ می روند و سه روز روزه می گیرند و نیز در عید قربان (همان دهم ذیحجه) و در عید بزرگ عمومی اواخر شهریور بر مزار او حاضر می شوند تا گناهانشان پاک گردد، و گویند شیخ عدی نماز و روزه آنها را به عهده گرفته و سرانجام هم آنها را به بهشت خواهد برد.

یازده ــ) یزید را ستایش و احترام می کنند که سعی شده با یزید بن معاویه تطبیق شود. و عیدی به نام عید یزید دارند که معتقدند در روز تولد یزید باید باده گساری کرد و سه روز را روزه گرفت.

دوازده ــ) هر یزیدی باید هنگام طلوع آفتاب رو به مشرق بایستد و آفتاب را ستایش کند.

سیزده ــ) یزیدیان با گفتن «اعوذ بالله من الشیطان الرجیم» سخت مخالفند.

چهارده ــ) طلاق زن نازا، جایز؛ ولی طلاق زن بچه دار، نارواست. و اگر شوهر به مسافرتی بیش از یک سال برود، زنش بر او حرام است.

پانزده ــ) برخی از خوردنی ها مانند: ماهی، کدو، کاهو و کلم را حرام می دانند.

شانزده ــ) به «حسین بن منصور حلاج» و «شیخ عبدالقادر گیلانی» و «حسن بصری» اعتقاد دارند.

هفده ــ) پیشوایان مذهبی آنان هفت طبقه اند که هیچ کس حق خروج از طبقه خود و ورود به طبقه دیگر ندارد و با طبقه عوام کلا یزیدیان هشت طبقه می شوند. بدین ترتیب: 1 ــ امیر شیخان 2 ــ باباشیخ 3 ــ شیخ 4 ــ پیر 5 ــ فقیر 6 ــ سخنور (قوال) 7 ــ کوچک ها  8 ــ مرید (طبقه عوام).

هجده ــ) یزیدیه به تمام پیامبران ایمان داشته و جایگاه ویژه ای برای آنها معتقدند و نام ابراهیم و لقمان و اسماعیل و سلیمان و داوود و غیره را بر فرزندان می نهند، ولی به گفته آنها جهت حمله مسلمانان بر این طایفه به نام محمد و احمد، علاقه ای به نام های رسول الله ندارند. به گفته پیر جعفو در دهوک عراق: «نحن لانسمی بمحمد و لا احمد لاننا لانحب هذه الاسماء و سبب ذلک هو ان حملات کثیرة علینا من قبل المسلمین باسم محمد لذلک فنحن لانحب هذا الاسم.» البته یزیدیه با وجود احترام و اعتقاد به همه انبیاء، به ارسال رسول خاصی از طرف خداوند متعال برای خود باور نداشته و فقط ادعای تبعیت از ابراهیم خلیل را دارند.

حاصل سخن آن که، مطالب گسترده ای درباره یزیدیه مطرح شده است و نگارنده در این مقال، تنها درصدد بیان این مطلب بود که یزیدیه یکی از فرقه های کردستان ایران و عراق است و ارتباطی با شیطان پرستی مدرن که توضیحش گذشت، ندارد، هر چند [در] این کیش، اعتقاد ویژه ای نسبت به شیطان دارند.

(از صفحات 177 تا 186 کتاب «جریان شناسی ضدفرهنگ ها» اثر حجت الاسلام دکتر عبدالحسین خسروپناه دانشیار پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی و رئیس مؤسسه پژوهشی حكمت و فلسفه ایران. چاپ هشتم، تعلیم و تربیت اسلامی، قم، 1393)