(تصویر شیخ آقابزرگ در میان پسرانش)

شیخ آقابزرگ تهرانی (محمّد محسن بن علي بن محمّد رضا بن محسن بن علي اکبر معروف به شيخ آقا بزرگ تهراني)  چهرۀ برجسته ای در حوزۀ تاریخ، حدیث و کتابشناسی است. او در سال 1255 خورشیدی در تهران متولد شد و در آغاز جوانی به نجف رفت تا از محضر بزرگ ترین فقهای عصر خود همچون آخوند خراسانی، علامه یزدی و آقاشریعت اصفهانی بهره ببرد.

بزرگ ترین خدمتی که او به فرهنگ شیعه عرضه داشت، کتاب یا بهتر بگوییم دایرة المعارف «الذریعه الی تصانیف الشیعه» است که موضوع آن آثار و احوال نویسندگان شیعه است. شیخ آقابزرگ برای تدوین و تکمیل این دایرة المعارف به سفرهای طولانی پرداخت. از بیشتر کتابخانه های عمومی و برخی کتابخانه های خصوصی ایران، عراق، فلسطین، مصر و حجاز دیدن کرد و به بررسی کتب آنها پرداخت.

آن زمان در تدوین فرهنگ نامه های مربوط به نویسندگان اسلامی، آثار بزرگان شیعه مورد بی اعتنایی قرار می گرفت و همان زمان جرجی زیدان؛ ادیب مسیحی عرب، در تاریخ آداب اللغة العربیه، نقش شیعه را در بنای فرهنگ اسلامی بسیار اندک شمرده بود. این امر بر فقهای شیعه گران افتاد و سه نفر از آنان به قصد معرفی دانشمندان شیعه و آثارشان وظایفی را بر عهده گرفتند:

شرح نقش شیعیان در [توسعه و پیشرفت] علوم اسلامی به سیدحسن صدر واگذار شد و وی در کتاب «تأسیس الشیعة الکرام لفنون الاسلام» به این کار پرداخت.

شیخ محمّدحسین کاشف الغطاء در بیان نادرستی ها و لغزش های کتاب جرجی زیدان، نگارش «المراجعات الریحانیة و النقود و الردود» را آغاز کرد و آقابزرگ تألیف الذریعه را بر عهده گرفت.

شیخ آقابزرگ تهرانی در 29 اسفند 1329 پس از یک دورۀ طولانی بیماری در نجف اشرف درگذشت و طبق وصیتش در کتابخانۀ خود که آن را برای استفادۀ علماء و طلاب وقف کرده بود، به خاک سپرده شد.

کتاب «طبقات اعلام الشیعه» از دیگر آثار سترگ وی است.

(از ویژه نامۀ «ایام» روزنامۀ جام جم، شمارۀ، پنجشنبه 4 اسفندماه 1390، با اندکی تغییرات)