جمع و تأليف قرآن به شكل كنوني، در يك زمان صورت نگرفته، بلكه به مرور زمان و به دست افراد و گروه هاي مختلف انجام شده است. ترتيب، نظم و عدد آيات در هر سوره در زمان حيات پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله و با دستور آن بزرگوار انجام شده و توقيفي است و بايد آن را تعبداً پذيرفت، و به همان ترتيب در هر سوره تلاوت كرد.

هر سوره با فرود آمدن «بسم الله الرحمان الرحيم» آغاز مي شود و آيات به ترتيب نزول در آن ثبت مي گرديد، تا موقعي كه «بسم الله ...» ديگري نازل مي شد و سورۀ ديگري آغاز مي گرديد. اين نظم طبيعي آيات بود. گاهي اتفاق مي افتاد پيامبر اكرم (ص) – با اشارۀ جبرئيل – دستور مي داد تا آيه اي بر خلاف نظم طبيعي در سورۀ ديگري قرار داده شود؛ مانند آيه «واتقوا يوما ترجعون فيه الي الله ثم توفي كل نفس ما كسبت و هم لايظلمون» (بقره 2، 281)  - كه گفته اند از آخرين آيات نازل شده است – پيامبر (ص) دستور فرمود آن را بين آيات ربا و آيۀ دين، در سورۀ بقره آيۀ 281 ثبت كنند. بنابراين ثبت آيات در سوره ها، چه با نظم طبيعي با نظم دستوري، توقيفي است و با نظارت و دستور خود پيامبر اكرم (ص) انجام گرفته است و بايد از آن پيروي نمود.

ولي دربارۀ نظم و ترتيب سوره ها ميان اهل نظر اختلاف است. سيدمرتضي علم الهدي و بسياري از محققين و از معاصرين آيت الله خويي برآنند كه قرآن همچنان كه هست، در زمان حيات پيامبر (ص) شكل گرفته است. زيرا جماعتي قرآن را در آن عهد حافظ بوده اند و بسيار بعيد مي نمايد كه مسأله اي با اين اهميت را پيامبر اكرم (ص) رها كرده باشند تا پس از وي نظم و ترتيب داده شود.

اين نظر قابل قبول نيست، زيرا حافظ يا جامع قرآن بودن در آن عهد، دليل نمي شود كه ميان سوره ها ترتيبي وجود داشته است. و اگر كسي هر آن چه از قرآن كه تا آن روز نازل شده، حفظ و ضبط كرده باشد، حافظ و جامع قرآن خواهد بود. بنابراين لازمۀ حفظ همۀ قرآن ترتيب فعلي آن نيست. اما اهميت اين مسأله چندان روشن نيست، زيرا آن چه مهم است؛ تكميل سوره ها و مستقل بودن هر سوره از سورۀ ديگر است تا آيه هاي هر سوره با آيه هاي سوره هاي ديگر اشتباه نشود. اين مهم در عهد پيامبر (ص) صورت گرفت. اما ترتيب بين سوره ها تا هنگام پايان يافتن نزول قرآن امكان نداشت، زيرا پيامبر اكرم (ص) تا در حال حيات بود، هر لحظه احتمال نزول سوره ها و آيه هايي مي رفت. بنابراين طبيعي است كه پس از يأس از نزول قرآن، كه به پايان يافتن حيات پيامبر (ص) وابسته بود، سوره هاي قرآن قابل نظم و ترتيب خواهد بود.

بر اين اساس، بيشتر محققين و تاريخ نويسان برآنند كه جمع و ترتيب سوره ها پس از وفات پيامبر (ص) براي نخستين بار بر دست علي امير مؤمنان عليه السلام، سپس زيد بن ثابت و ديگر صحابۀ بزرگوار انجام گرفت. و در مجموع شايد بتوان گفت كه عمل جمع قرآن به دست صحابه، پس از رحلت پيامبر صلوات الله عليه و آله از امور مسلم تاريخ است.

(از كتاب «علوم قرآني»، نوشتۀ مرحوم آيت الله محمدهادي معرفت، مؤسسۀ فرهنگي تمهيد، چاپ نهم، قم، زمستان 1387، صفحات 107 و 108.)