نگاهي کوتاه به کارنامه دولت مماليک
مهدي عبادي
مملوک از لحاظ لغوي به معني ((تمليک شده)) است و اصطلاحاً به غلاماني اطلاق مي شده است که در امور نظامي به کار گرفته مي شدند، و به عبارتي اين غلامان، غلاماني جنگاوو جنگجو بودند. پس از سقوط ايوبيان در مصر در سال648 ه.ق، دولتي روي کار آمد که اصل تبار آنان از همين غلامان جنگي به اصطلاح مملوک بود، بنابراين در تاريخ، اين دولت به نام  ((دولت مماليک)) شهرت يافته است.
دوره مماليک به دو دوره يا دولت جداگانه تقسيم مي شود که معاصران، اين دو دولت را، "دولة الترک" و "دولة الجرکس" و خاورشناسان "مماليک بحري" و "مماليک برجي" مي نامند. آنچه در مورد اين دو دولت حائزاهميت است اختلاف اسمي يا نژادي (تباري) آنها نيست بلکه کارنامه وعملکرد دو دولت، در قبال بحران هاي پيش روي آنهاست. مماليک برجي نتوانستند موفقيت هاي درخشان سلف شان (شکست دادن مغولان و بيرون راندن صليبيان ازسرزمين هاي اسلامي) را ادامه دهند و در مقابل تيمور لنگ شکست خوردند و سوريه براي مدتي توسط او اشغال و تاراج شد و تنها از اقبال خوش آنها بود که مرگ تيمور مانع حمله وي به مصر گرديد وآنها را از اين خطر جدي رهانيد. تنها موفقيت نظامي قابل ذکرآنها تصرف جزيره قبرس در زمان برسباي بود.
     آنچه در ظهوردسته چرکس در بين مماليک نقش داشت اين بود که مماليک با وجود اينکه در کل مخالف اصل وراثت در سلطنت بودند، با اين وجود برخي از سلاطين آنها از جمله قلاوون درپي موروثي کردن حکومت برآمدند و بدين منظور براي کاستن از نفوذ رقيبان دست به ايجاد نيروي مستقل و وابسته به خود زدند و در واقع تجربه دولت هاي قبلي را دراين زمينه تکرار کردند و دقيقاً به همان نتيجه رسيدند که آن دولت ها رسيده بودند، يعني قدرت به وسيله همين نيروي تازه وارد از دست آنها خارج شد. بنابراين پس از مدتي چرکسي ها يا همان هنگ برجي که به دست قلاوون تاسيس شده بود قدرت و حکومت را هم از دست مماليک بحري و هم از خاندان قلاوون درآوردند.
انحطاط اقتصادي اواخردوره مماليک بحري درروي کارآمدن برجيان (چرکس ها) نقش بسيار مهمي داشت وبرقوق اولين سلطان برجي، بااستفاده ازاين شرايط و نزديک شدن به گروه هاي ناراضي، بدون مشکل خاص حکومت را ازبحريان به
برجي ها انتقال داد. ولي اين انتقال قدرت موجب برطرف شدن مشکلات اقتصادي نگرديد و وضعيت به مراتب بحراني تر از دوره قبل شد. حمله تيمور گرچه مستقيماً موجب سرنگوني مماليک نگرديد اما در انحطاط اقتصادي و حتي سياسي مماليک برجي نقش عمده اي داشت، زيرا مماليک برجي براي تامين هزينه ها ومخارج جنگ باتيمور که منجر به خالي شدن خزانه دولت شده بود دست به افزايش ماليات ها، تنزل دادن ارزش پول و ساير اقدامات ازاين قبيل زدند که نتيجه اي جز  بالا رفتن قيمت ها و به اصطلاح امروزي تورم بيش از حد نداشت، و همزمان شيوع طاعون و پايين آمدن سطح آب رود نيل ودرگيري و نزاع بين مماليک، دامنه بحران را وسعت بخشيد. در کنار اين بحران ها، کشف دماغه اميد نيک و راه مستقيم دريايي از طريق دور زدن آفريقا (ازاروپا به هند)، مصر و مماليک را از درآمد سرشار تجارت ادويه و...محروم کرد، اين درحالي بود که ناوگان پرتغالي ها که ازلحاظ تجهيزات برتر از ناوگان مماليک بود حاکميت دردرياها را ازمسلمانان گرفت ودست به نابود کردن کشتي هاي بازرگاني مسلمانان در اقيانوس هند، خليج فارس و درياي سرخ زد و حتي بندرعدن، يکي از مهمترين بنادر تجاري مماليک را هم ويران نمود.
مماليک برجي درمقايسه با مماليک بحري در
بحران هاي اجتماعي و اقتصادي، بسيارضعيف عمل کردند و تا حدي هم خودشان به اين بحران ها دامن مي زدند. خود سلاطين و رجال دولتي مواد غذايي وآذوقه مورد نيازمردم را درزمان ارزاني انبار کرده و درزمان قحطي و گراني، به جاي آنکه آن را دراختيار مردم قرار دهند براي سود جوئي بيشتر با قيمت بالا مي فروختند، که اين عادت و رويه  يکي از مذموم ترين اقدامات سلاطين و حاکمان اين دوره به شمار مي‌آيد.
مماليک برجي علاوه بربي کفايتي هاي سياسي شان ،از لحاظ فرهنگي هم موفقيت خاصي نداشتند و اين دوره ازلحاظ فرهنگي ،يکي از تيره ترين دوره هاي فرهنگي طول تاريخ مصر وشام بود.دراين دوره شاهد برخورد هاي نابخردانه سلاطين با عالمان و دانشمندان هستيم که به بها نه هاي واهي،دست به کشتن و به قتل رساندن دانشمندان و طبيبان مي زدند. تنها نکته قابل ذکرازلحاظ فرهنگي - تمدني،بناهايي مثل مسجد برقوق و قايتباي و مسجد غوري است که از اين دوره بر جاي مانده اند که در قبال ويران شدن مملکتي، اين بناها  بنا گرديده اند.