كتاب: تاريخ دولتهاى اسلامى و خاندان حكومتگر ج 1 ص 118
نويسنده: استانلى لين‏پل
مؤسس دولت ايوبيان، صلاح الدين يوسف بن ايوب مشهور به صلاح الدين ايوبى است.شاذى پدر ايوب مردى كرد بود كه در شهر دوين (در عربى) در جنوب روان متولد شد اما نويسندگان نسب‏نامه‏ى اين خاندان گمان برده‏اند كه آنها عرب هستند.
ايوب و برادرش شيركوه در اواسط قرن ششم هجرى به خدمت اتابك نور الدين محمد [زنگى‏] در آمدند و پس از مدتى شيركوه و برادرزاده‏اش صلاح الدين، از طرف نور الدين براى سركوبى با شورشهائى كه در مصر بروز كرده بود به آن ديار روان شدند.شيركوه و صلاح الدين براى اولين بار در سال 559 ه (1163 م)، و براى دومين بار در سال 562 ه (1166 م) به مصر رفتند تا آنكه العاضد آخرين خليفه‏ى فاطمى ـ شيركوه را براى جبران خدماتش به وزارت خود برگزيد .

پس از مرگ ناگهانى شيركوه، صلاح الدين در سال 564 هجرى وزارت را در دست گرفت و به الملك الناصر ملقب گرديد.او بزودى زمام كارها را در دست گرفت و پس از مدتى العاضد را در سال 567 ه (1171 م) از خلافت خلع كرد و فرمان داد كه به نام خليفه‏ى عباسى المستضى‏ء بالله خطبه بخوانند.با وجود آنكه اين تغيير عظيم با آرامش تمام انجام يافت، اما باعث شد كه بين صلاح الدين و فرمانده‏اش يعنى اتابك نور الدين اختلافاتى بظهور رسد.

اگر نور الدين در سال 569 ه (1173 م) وفات نكرده بود، بدون ترديد نبردى ميان آندو بوقوع مى‏پيوست.پس از مرگ نور الدين، صلاح الدين ايوبى ظاهرا نسبت به الملك الصالح اسماعيل بن نور الدين اظهار اطاعت كرد ولى پس از مدتى استقلال كامل خود را اعلان نمود.در دوران صلاح الدين مذهب اهل تسنن به جاى تشيع كه در دوران خلافت فاطميان رسمى شده بود شايع شد و مكه و مدينه نيز كه قبل از او تحت نظارت و حكومت خلفاى مصر قرار داشت در اين دوران همچنان در دست صلاح الدين باقى ماند.در سال 569 ه (1173 م) صلاح الدين، برادرش تورانشاه را به حكومت يمن منصوب كرد و شعبه‏ى ايوبيان يمن به همين ترتيب بوجود آمد (به فصل پنجم مراجعه شود) .صلاح الدين پس از آن متوجه‏ى سوريه شد و در سال 570 هجرى وارد دمشق گرديد و عليرغم وجود خاندان نور الدين زنگى، متصرفاتش را وسعت داد تا آنكه بين سالهاى 570 تا 572 ه (1174 ـ 1176 م) حدود مملكت خود را تا رود فرات تثبيت كرد.صلاح الدين تا قبل از وفات الملك الصالح، پسر نور الدين زنگى در سال 579 ه (1183 م) بر حلب دست درازى نكرد .در سال 581 ه (1185 م) بر موصل مستولى شد و پادشاهان سرزمين جزيره را به اطاعت خود در آورد. اينك مملكت او كه از نيل تا فرات ـ به استثناى برخى قلعه‏ها كه در دست صليبيان بود ـ وسعت داشت، فرصتى به او داد تا با صليبيان به نبرد برخيزد.صلاح الدين در روز بيست و چهارم ربيع الآخر سال 583 ه (1187 م) در جنگ حطين واقع در غرب درياچه‏ى طبريه، مسيحيان بيت المقدس را به سختى شكست داد و پس از سه ماه بيت المقدس را تصرف كرد.در اين نبردها تمام قلاع صليبيان، جز قلعه‏ى صور توسط صلاح الدين مفتوح شد و جنگجويان صليب كه ياراى مقاومت در برابر صلاح الدين در خود نيافتند.بزودى پريشان و پراكنده شدند.

سقوط بيت المقدس، اروپائيان را به فكر آغاز جنگ سوم صليبى انداخت.در سال ه (1195 م) پادشاه انگلستان، ريچارد اول [معروف به ريچارد شيردل‏] و پادشاه فرانسه، فيليپ اوگوست وارد سرزمين فلسطين شدند و در اثناى محاصره‏ى قلعه‏ى عكا بهم رسيدند.نبرد بين صلاح الدين و پادشاهان انگلستان و فرانسه آغاز شد و مدت يكسال و نيم دوام يافت تا آنكه در سال 588 ه (1192 م) يك معاهده‏ى صلح به نفع صلاح الدين بين طرفين به امضاء رسيد .22

صلاح الدين ايوبى در روز بيست و هفتم صفر سال 589 هجرى (چهارم مارس 1193 م) در دمشق درگذشت.پس از وفاتش، پسران و برادران و برادرزاده‏هايش، مملكت وسيع او را تقسيم كردند .عادل سيف الدين برادر صلاح الدين كه در اروپا به نام «سافادن» معروف است توانست به تدريج بر ساير افراد خاندان مستولى شود.طبيعتا در ابتداى فوت صلاح الدين، فرزندان او به حكومت رسيدند.افضل در دمشق، و عزيز در قاهره، و ظاهر در حلب حكومت را در دست گرفتند.عادل سيف الدين در سال 592 ه (1195 م) توانست جاى افضل را در دمشق اشغال كند و منصور را كه پس از عزيز در قاهره به سلطنت نشسته بود در سال 596 ه (1198 م) ساقط نمايد.به اين ترتيب فقط شهر حلب تا سال 658 ه (1259 م) در دست پسران صلاح الدين باقى ماند.

عادل سيف الدين على برادر صلاح الدين بين سالهاى 592 تا 596 ه (1195 ـ 1199 م) به قسمت اعظم مصر و سوريه تسلط يافت و در سال 596 ه (1199 م) پسر خود اوحد ايوبى را بر حكومت ميافارقين در جزيره منصوب كرد.به اين ترتيب، سيف الدين بر تمام شعب دولت ايوبيان حكومت عالى يافت تا آنكه در سال 615 ه (1218 م) فوت كرد و دولت او بوسيله‏ى اولادش به حكومتهاى مستقلى در منطقه‏ى مصر و دمشق و كرك و ميافارقين و حصن كيفا تبديل شد.اما ايوبيانى كه در حمص و حماة و بعلبك و يمن حكم مى‏راندند از شعبه‏هاى ديگر ايوبيان بودند.ايوبيان مصر كه به كرات بر سوريه نيز دست يافتند و از خاندان عادل سيف الدين محسوب مى‏شدند، راه را براى حكمرانى مماليك ترك در سال 648 ه (1250 م) گشودند.توضيح آنكه:

تورانشاه در سال 647 ه (1249 م) پس از صالح نجم الدين ايوب حكومت را به دست گرفت.پس از قتل تورانشاه، شجرة الدر ازدواج كرد و با لقب سلطان به حكومت مصر دست يافت و آنگاه شجرة الدر را از فرمانروائى خلع كرد.اما سياست روز چنين اقتضاء مى‏كرد كه يكى از افراد خاندان ايوبى را ظاهرا بر مسند فرمانروائى بنشاند.به اين منظور، اشرف موسى از نوادگان ملك الكامل را كه كودكى بيش نبود بر تخت فرمانروائى قرار داد تا آنكه در سال 650 ه (1252 م) او را نيز خلع كرد و حكومت ايوبيان مصر را بكلى منقرض نمود.

ايوبيان حلب و ايوبيان مصر بر سر حكومت سوريه با ايوبيان دمشق به نزاع برخاستند اما تمام آنها در سال 658 ه (1239 م) در نبرد با مغولان منهدم شدند و پس از مدتى جانشينان عادل سيف الدين نيز كه در ميافارقين حكم مى‏راندند به همين سرنوشت دچار گشتند تا آنكه مماليك مصر در سال 661 ه (1262 م) با فتح حمص، اين شعبه را نيز بكلى منقرض كردند.

ايوبيان يمن نيز در سال 626 ه (1228 م) جاى خود را به بنى رسول دادند و ايوبيان‏بعلبك در سال 642 ه (1244 م)، و ايوبيان كرك در سال 661 ه (1262 م) منقرض شدند و فقط دو حكومت ايوبى در منطقه باقى ماند: اول ايوبيان حماة كه از خانواده‏ى صلاح الدين بودند و تا سال 742 ه (1341 م) دوام يافتند، و ابو الفداء مورخ روف نيز از اين خاندان است.دوم ايوبيان حصن كيفا كه در جزيره حكومت داشتند و تا سال 930 ه (1523 م) كه سليمان قانونى امپراطور عثمانى بر آنها تاخت، به حكومت خود ادامه دادند.

سلسله نسب اين شعب به شرح زير است:

48 ـ ايوبيان مصر

569 ـ 650 هجرى قمرى

564 الناصر صلاح الدين يوسف (دوران حكومت قاهره)

569 الناصر صلاح الدين يوسف (دوران فرمانروائى)

589 العزيز عماد الدين عثمان

595 المنصور محمد

596 العادل اول، سيف الدين ابو بكر

615 الكامل ناصر الدين محمد

635 العادل دوم، سيف الدين ابو بكر

637 الصالح، نجم الدين ايوب

647 المعظم توران شاه

648 شجرة الدر (همسر صالح نجم الدين ايوب) 23

648 ـ 650 الاشرف مظفر الدين موسى 24