مناره
تعریف مناره
ریشه یابی
مناره، ماذنه، صومعه، هر یک ریشه در جنبه های کاملا متفاوت عملکرد ساختمان دارند.
مناره:
این واژه هیچ گونه دلالت ضمنی به فراخوان مردم به نماز ندارد و به معنی مکان نور و روشنایی است.
گاهی معادل با فانوس دریایی تصور می شود. به خصوص از زمانی که چنین ساختاری تا ظهور اسلام به طور گسترده برای اهداف نظامی بیزانسی در شمال آفریقا و سوریه استفاده می شد.
مناره جز اجزای ضروری معماری اسلامی نیست و می بینیم که جمعیت های اسلامی از کشمیر تا سودان به ویژه وهابیون عربستان از ساختن مناره پرهیز می کنند. برج های استوانه ای که به قلعه های نظامی اسلامی در کرانه ی شمال آفریقا مانند تونس اضافه شدند نه تنها حکم فانوس دریایی و دیده بانی را داشتند بلکه مناره نیز نام گرفتند.
پس بدون تردید ریشه واژه ی مناره از لغت عربی نور به معنای روشنایی مشتق شده است.
از این ارتباط با روشنایی به عنوان پایه ای برای تفسیر نمادین مناره به عنوان تجلی نور الهی و یا تصویر درخشش معنوی نیز استفاده شده است.
لغت مناره در یک روند نزولی در مفهوم تابلوی راهنما و یا تیرک نشانه ، سنگ های مرزی و برج دیده بانی به کار برده می شود.
تعاریف
مناره يعني جاي نار، جاي نور، جاي روشنايي، و ساختمان برج مانندي است که در کنار راه براي روشن کردن چراغ و راهنمايي می سازند.
مناره ها يکي از عناصر اصلي فن و هنر معماري اسلامي محسوب مي شوند . الگوي اصلي مناره ها ، برجهاي کوتاه و مربع شکل پيش از اسلام در سوريه بود که براي معابد و يا مقاصد کليسايي ساخته مي شد . ولي معماران مسلمان بر ارتفاع آن افزودند و به بناهاي پله دار چند طبقه اي از نوع فانوس هاي دريايي رومي نزديک تر کردند.
در ايران پيش از اسلام نيز ريشه هاي ساخت مناره به چشم مي خورد. پيش از اسلام، منار (ميل)، عنصر نمادين براي راه جويان بيابان ها بود که در حيطه حکومت ساساني، نوعي آتشگاه نيز محسوب مي شد و مسئوليت نگهداري آتش آن بر عهده موبدان گذاشته شده بود. هدف از ساخت مناره ها در آن زمان، عبادت و راهنمايي مسافران بود و پس از اسلام در کنار مساجد، عنصري نمادين گشت براي هدايت ديده و دل به سوي مکان مقدس مسجد.
نخستين منارهها كه منارههاي گردی هستند، به صورت تك ظاهر شدند. مناره از زمان وليدبن عبدالملک در معماري جهان اسلام ظاهر شد و مسجد جامع دمشق هم به عنوان نقطة عطف معماري زمان وليدبن عبدالملک ميباشد.
چون معماران بناهاي زمان وليد (چه مذهبي و چه غيرمذهبي) معماران مسيحي تازه مسلمان بودند ، بنابراين اولين منارههاي جهان اسلام از برجهاي كليسايي با مقطع مربع شكل گرفته است كه اصالتاً رومي هستند و روميها نيز از اتروسكها گرفته بودند . (اتروسكها › رومنها › بيزانسها › امويان).
دومين دسته از منارههاي معماري اسلامي به تقليد از زيگوراتهاي بابلي ـ آشوري و به صورت حلزوني ميباشند. (منارة ابودلف، مسجد ابنطولون در مصر، مسجد شجره، مسجد نمايشگاه بينالمللي تهران).
مالويا
پلكان آجري مارپيچي شكل (البته در ساختن آن از سنگ هم مي توان استفاده كرد. كه بيرون از ساختمان قرار مي گيرد، «مالويا» ناميده مي شود.
سه نمونه از اين نوع منار هم چنان باقي است:
دو نمونه در عراق «سامره» قرار دارد .
سومي در «قاهره» كه مسجد «ابن طولون» مي باشد.
منارهاي مالويا ، هميشه جدا از ساختمان بودند.
ساختمان مناره:
مناره از سه بخش تشکیل می شود:
1- پایه
2- ساقه
3- تاج
1- پایه یا سکو:
با توجه به ارتفاع زیاد و مساحت کم قاعده، پایه مهمترین نقش را در مقاومت مناره داشته، کوچکترین سستی در این قسمت یا زمین زیر آن منجر به فروریختن بنا می شود. بنابراین زمین را تا رسیدن به لایه های سخت حفر کرده، با شفته و سنگ پر می کنند. سپس پایه یا سکو ساخته می شود. گاهی مناره ها را بدون پایه مستقیما روی زمین می سازند که از نمونه های آن می توان به منار علی و مناره مسجد برسیان اشاره کرد. پایه ها معمولا یا مربع بوده مانند منار رهروان اصفهان و منار خسروگرد سبزوار یا کثیرالاضلاع بوده مانند منارهای سین و زیاد که بدنه استوانه ای در وسط سکو قرار می گیرد.
2- ساقه یا بدنه:
از دوران پیش از اسلام می توان به میل اژدهای نورآباد که ساقه ای چهار ضلعی داشته اشاره کرد. همچنین می توان از میل فیروزآباد متعلق به دوره ساسانی نام برد. ساقه ای چهار ضلعی با پلکانی بر بدنه خارجی به ارتفاع سی و سه متر (در حال حاضر بیست و شش متر) که هر چه به سمت بالا می رود از پهنای آن کاسته می شود. بعد از اسلام ساقه استوانه ای تحفه مناره سازان شد و خود نیز بدل به برگ سبز نقاشی مقرنس کاران آجرکاران و کاشی کاران گشت. تا اوایل قرن پنجم مناره به صورت منفرد و مجزا از مجتمع مسجد ساخته می شد. گاهی مناره ای به مسجدی ساخته شده اضافه می شد و گاهی مسجدی در کنار مناره ای موجود احداث می گشت.
3- تاج:
سومین و بالاترین بخش یک مناره تاج یا کلاهک است. ساقه در نقطه گلوگاه با افزایش مقطع عرضی باز شده به صورت دایره یا چند ضلعی در آمده نعلبکی مناره یا جایگاه مؤذن را می سازد. دیواره مناره از نعلبکی یا کف تاج وسط تاج و سرپوش تاج گذشته تا حدود دو متر بالا تر از سقف تاج ادامه پیدا می کند. اطراف تاج با دیواری کوتاه یا نرده های مشبک فلزی وچوبی محصور می شود.
ساقه مناره ها سه گونه است:
الف) ساقه های استوانه ای بسیار ساده با تزئینات ناچیز . مانند: مناره گلپایگان و خرم آباد و مناره مسجد جامع تفرش.
ب) ساقه های استوانه ای با ارتفاع زیاد که به دلیل مساحت بیشتر قاعده نسبت به مقطع فوقانی حالتی مخروطی داشته ایستایی بیشتری دارند.
ج) مناره های منشوری که با استقبال معماران ایرانی مواجه نشده و تنها معدودی از آنها در ایران ساخته شد. دراین مناره ها مقطع ساقه چند ضلعی است که با صعود به بالا از مساحت آن کاسته می شود. مانند مناره مسجد نائین. از حیث زیباشناسی با توجه به اهمیت قرینه سازی در معماری ایران، مناره های زوجی چیزی بیشتراز یک شاهکار هستند و همانطور که دونالد ویلبر می گوید، استادانه ترین و زیباترین راه اهمیت دادن به سردر بلند، ساختن آن و قراردادن دو مناره در دو طرف آن بوده. از دید فنی مناره های زوجی نقشی موثر در مقابله با نیروهای رانشی اتاق ایوان ایفا می کنند. نیروهای رانشی گنبد و ایوان به دو نیروی افقی و عمودی تبدیل می شوند. نیروی عمودی با نیروی عکس العمل زمین به وسیله پایه های قطور و نیروی افقی با عناصری مانند مناره که نیروی اضافی ایجاد می کند، خنثی می گردد.
هر ساقه یا بدنه دارای بخشهای زیر است:
1- دکل:
با توجه به ساقه دکل چندضلعی یا استوانه ای است که پلکان مارپیچی به دور آن می چرخد و بالا می رود. دکل میلهای پیش از اسلام بسیار قطور بوده اند ولی در دوران اسلامی باریک تر و ظریف تر می شوند. دکلها معمولا از گچ سنگ و اجر ساخته شده و گاهی جهت استحکام بیشتر از سرب مذاب استفاده شده است.
2- پلکان:
پلکان میل فیروزآباد خارج از بنا قرار دارد اما در مناره های اسلامی پلکان به صورت مارپیچی حول دکل می چرخد. جهت پلکان عموما برخلاف حرکت عقربه ساعت بوده و تاثیر قابل ملاحظه ای بر مقاومت بنا در برابر زلزله دارد. در سه مناره مسجد جامع یزد مناره سلجوقی گلپایگان و مناره کوتاه مدرسه خان شیراز استثنایی در پلکان وجود دارد. در این مناره ها دو پلکان وجود دارد. یکی جهت صعود و بالا رفتن و دیگری جهت پایین آمدن به صورتی که هیچ ارتباطی بین این پلکانها نیست. در این حالت با در نظر گرفتن قد یک فرد متوسط القامه و با احتساب ارتفاع و فاصله خود راه پله ها دو پلکان به صورت مارپیچی و موازی هم ساخته می شوند.
3- نورگیرها:
الف) روزنه هایی کوچک به اندازه جای خالی یک یا چند آجر.
ب) پنجره هایی بزرگ که گاهی جهت اذان گویی نیز از آنها استفاده می شده است.
مناره های چهار گوش
مناره هاي استوانه اي
اغلب دارای پیکره ای ساده و در اندک مواردی تزیینات بسیار ابتدایی در بدنه استوانه ای آنها به چشم می خورد..
مناره هاي منشوري
از این نوع مناره که تنها معدودی از آن در معماری ایران به چشم می خورد ، در قاعده پند ضلعی دیده می شود که هر چه رو به بالا می رود از قطر قاعده آن کاسته می شود.
مناره های بلند و زیبای مسجد جامع نائین و مناره ی کوتاه مسجد امام حسن عسگری در آمل از این گونه اند.
مناره هاي مخروطي
این نوع مناره ها بسیار کشیده و به صورت مخروط مایل و موزون که سطح قائده ی آن در پائین از مقطع بالائی آن بزرگتر است می باشند . این فرم بدنه باعث استحکام و استیلای بیشتر مناره می گردد . از این نمونه می توان به مناره ی دامغان و سمنان و بسطام و ساربان و منار علی اشاره کرد.
در سراسر جهان اسلام، مناره ها اغلب از اجزای ثابت گفته شده تشکیل شده اند، اما با تأثیر پذیری از شیوه معماری ملی هر منطقه، شکلی خاص به خود گرفتند. مثلا در شمال آفریقا مناره ها حجیم و چهارگوش، در مصر به صورت چند طبقه، در ایران و مناطق همجوار به شکل استوانه ای لاغر ولی رفیع با گلدسته هایی زیبا و بی همتا، در ترکیه عثمانی به گونه مدادی شکل با ردیفی از بالکن ها و در صحرای آفریقا و حتی حاشیه خلیج فارس به شکل هرم ناقص ساخته شدند.
منابع:
1- هیلن براند رابرت - معماری اسلامی - حوزه معاونت شهرسازی و معماری – ترجمه ایرج اعتصام - 1386
2- گولومبک لیزا - معماری
3- کخ ابا -معماری هند در دوره گورکانیان - دفتر پژوهش های فرهنگی - 1373
4- کیانی محمد یوسف - معماری ایران (دوره اسلامی ) - سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه ها - 1383
5- هردگ کلاوس - ساختار شکل در معماری اسلامی ایران و ترکستان - نشر بوم - 1376
6- پورپیرار ناصر - معماری و هنر سرزمین های اسلامی
7- کار گروهی - مجموعه مقالات معماری مسجد ، گذشته ، حال ، آینده - دانشگاه هنر - 1378
MINARET symbol of Islam –moonathan bloj8 -
9- بهومیل پروچازکا امجد - معماری مساجد جهان - انتشارات امیرکبیر - 1373
10- زمرشیدی حسین - مسجد در معماری ایران - انتشارات کیهان - 1374
11- کیانی محمد یوسف - معماری ایران دوره اسلامی - چاپخانه ارشاد اسلامی - 1366
12- کیانی محمد یوسف - معماری ایران دوره اسلامی - جلد 2 - چاپ سحاب - 1368
13 - سبک شناسی هنر معماری - نویسنده: جان هواک - ترجمه: پرویز ورجاوند
4 1– معماری ایران - نویسنده: آرتور پوپ - ترجمه: غلامحسین صدری افشار
سارا نوروزي-صدف حساميان
توضیحات تکمیلی
مهدی رستمی:
علت دو رديف پله منار هاي مسجد جامع يزد علتي امنيتي بود. به اين خاطر كه در تهاجمات و در گيري ها مخصوصا بعد از حمله مغول براي فرار ازدست ماموريني كه براي دست گيري فرد خاطي آمده بودند فرد مي توانست از پلكان دوم فرار كرده و از دست مامورين در امان بماند.
فرق عمده منار با ميل در اينست كه منار ها تو خالي و مجوف هستند اما ميل ها تو پر. با اين حال منار ها را مي تونستند مرتفع تر و بسازند و مقاومت استاتيكي آن ها از ميل ها بيشتر بود چون پلكان هايي كه داخل منار وجود داشت نقش فنريتي به منار مي داد و آن را در برابر نيرو هاي جانبي مقاوم مي كرد. از ميل هاي قديمي ايران ميل اژدها (اشكاني) و اولين ميل اسلامي ميل اميربود. ميل كليان در افغانستان از ميل هاي فوق العاده تيموريان بود. در شيوه رازي ميل ها داراي پايه هاي قطور و محكم بودند اما در دوره آذري ميل ها بلند ترو ظريف تر. ميل هاي قبل از اسلام كوتاه تر و تو پر بودند اما بعد از اسلام ظريف تر بلند تر.
این مطلب از وبلاگ زیر برداشت شده است:
اَلنَّـاسُ ثَلاثَةٌ: فَعَـالِمٌ رَبَّـانِـیٌّ، وَ مُتَعَلِّـمٌ عَلَـی سَبِیلِ نَـجَاةٍ، وَ هَـمَجٌ رَعَـاعٌ أَتبَـاعُ کُلِّ نَاعِـقِ، یَمِیلُونَ مَع کُلِّ رِیح، لَم یَستَضِـیئُوا بِنُورِ العِلمِ، وَ لَم یَلجَأوا إِلَی رُکنٍ وَثِیـقٍ. أمیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام.