ابوحیان توحیدی از میبوسرچ
علي بن محمدبن عباس . اصلاً شيرازي يا نيشابوري يا واسطي يا بغدادي است . محب الدين بن النجار گويد: او صحيح العقيده بود و بعض ديگر نيز چنين گفته اند ليکن متاخرين او را بزندقه نسبت کنند، و ابن خلکان گويد او بداعتقاد بود و مهلبي وزير او را نفي کرد، و در خريده آمده است که او کذاب و قليل الدين و الوارع است و صاحب بن عباد ببعض اسرار و خفاياي او آگاه گشت و درصدد کشتن او برآمد و او بگريخت و بار ديگر وزير مهلبي او را گرفتن خواست و او فرار کرد و خود را پنهان ساخت و تا گاه مرگ در اختفا مي زيست . و ابن جوزي در تاريخ خود گويد زنادقه اسلام سه تن باشند: ابن راوندي و ابوحيان توحيدي و ابوالعلاء معري ، و بدتر از اين سه ابوحيان است چه آن دو زنديقي آشکار بودند و او زندقه خويش نهان ميداشت و صاحب روضات گويد او از شاگردان سهيمةالرماني (؟ ) و جاحظي المسلک است ، و ياقوت حموي گويد ابوحيان متفنن در همه علوم بود از نحو و لغت و شعر و ادب و فقه و کلام [ بر مذهب معتزله ] و شيخ صوفيه و فيلسوف ادبا و اديب فلاسفه و امام بلغا بود و باز گويد و کان فرد الدنيا الذي لا نظير له يتشکي من زمانه و يبکي في تصانيفه علي حرمانه . وقتي او به ري رفت صحبت ابوالفضل بن العميد و صاحب بن عباد دريافت و آن دو وزير پسند خاطر او نيفتادند و در مثالب آن دو کتابي کرد و لکن از دو وزير صمصام الدوله يعني ابن سعدان (متوفي 375 ه' . ق.) و عبداللّه بن عريض شيرازي احسان و عنايت ديد. و او راست : رد ابن جني در شعر متنبي . کتاب المحاضرات و المناظرات . کتاب الامتاع و الموآنسة در دو جلد. کتاب الحنين الي الاوطان . کتاب تقريظ الجاحظ. کتاب البصائر و الذخائر در ده مجلد. کتاب الصديقو الصداقة. کتاب المقامات . کتاب مثالب الوزيرين (ابوالفضل بن عميد و صاحب بن عباد). الاشارات الالهية. الزلفة.کتاب المقابسات (چاپ بمبئي و قاهره ). رياض العارفين . الحج العقلي . رسالة في اخبار الصوفيه . رسالة بغداديه .رسالة في زلات الفقهاء. و حاجي خليفه دو کتاب ديگر از او نام ميبرد، يکي الاقناع و ديگر بصائرالقدما و بشائرالحکما و شايد الاقناع همان کتاب الامتاع و بصائرالقدما همان بصائر و ذخائر باشد، واللّه اعلم . وفات او به سال 380 بوده است و صاحب روضات گويد در يکي از تواريخ معتبره شيراز ديدم که وفات او در سال 360 بود و مدفن او بدرب خفيف جنب مزار شيخ کبير و بر لوح مرقد او اين عبارت منقور است : هذا قبر ابي حيان التوحيدي - انتهي . و اين گفته بر اساسي نيست چه ابن قفطي در باب اخوان الصفا و خلان الوفا ميگويد در 373 وزير صمصام الدولةبن عضدالدوله در امر اخوان الصفا از او سوءالي کرده است . و از مدارکي که ياقوت در معجم الادباميدهد برمي آيد که او تا رجب سال 400 نيز حيات داشته و بيش از هشتاد سال زندگاني کرده است و نزد ابوسعيد سيرافي و علي بن عيسي رماني تحصيل علم و ادب کرده و فقه شافعي رااز ابوحامد مروروذي و ابوبکر شافعي فراگرفته و نيز در دروس يحيي بن عدي و ابوسليمان محمدبن طاهر منطقي حضور يافته است و باز گويند در آخر عمر کتابخانه خويش بسوخت و علت آن چنانکه خود گويد عدم توجه بغداديان در مدت بيست سال اقامت او به بغداد بدو بوده است و در مقدمه کتاب الصداقة و الصديق گويد همه مردم بغداد از او دوري مي جستند. و در نسبت او بتوحيدي گفته انديکي از اجداد او خرماي معروف بتوحيدي ميفروخته و بعضي گويند منسوب به اهل العدل و التوحيد لقب معتزله است و باز کتابي به نام التذکرةالتوحيديه بوي نسبت کرده اند که ظاهراً در چند مجلد بوده است و گويند وزن مرکبي که او در تصانيف خود بکار برد چهارصد رطل برآمده است . رجوع به معجم الادباء چ مارگليوث ج 5 ص 380 شود.
اَلنَّـاسُ ثَلاثَةٌ: فَعَـالِمٌ رَبَّـانِـیٌّ، وَ مُتَعَلِّـمٌ عَلَـی سَبِیلِ نَـجَاةٍ، وَ هَـمَجٌ رَعَـاعٌ أَتبَـاعُ کُلِّ نَاعِـقِ، یَمِیلُونَ مَع کُلِّ رِیح، لَم یَستَضِـیئُوا بِنُورِ العِلمِ، وَ لَم یَلجَأوا إِلَی رُکنٍ وَثِیـقٍ. أمیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام.